Καλλιεργείται και αναπτύσσεται η κριτική σκέψη στο σχολείο ;

Αναμφίβολα όλοι μας ή τουλάχιστον οι περισσότεροι θα θέλαμε η επόμενη της δικής μας γενιάς να είναι καλύτερη. Ποιος δεν θα επιθυμούσε η πρόοδος, οι σωστές επιλογές και τα λιγότερα λάθη να χαρακτηρίζουν το σήμερα αλλά και το αύριο των νέων.

Υπάρχουν μάλιστα φορές που τα προηγούμενα θέλω μας παίρνουν και την μορφή της απαίτησης. Πράγματι με τον τρόπο μας απαιτούμε από τα παιδιά να κάνουν τις κατάλληλες επιλογές αξιολογώντας σωστά τα όποια δεδομένα  προϋπάρχουν των αποφάσεών τους.

Έχουμε όμως φροντίσει προηγούμενα να τους διδάξουμε τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε;

Το περιβάλλον που οι νέοι βρήκαν (δεν επέλεξαν)

Στην οικονομική επιστήμη δεχόμαστε την «υπόθεση» ότι όλοι έχουμε πλήρη γνώση των δεδομένων της αγοράς (περιβάλλοντος). Η «υπόθεση» χρησιμοποιείται στην προσπάθεια προσδιορισμού της «ιδανικής – ορθολογικής» συμπεριφοράς του ατόμου. Το αν στον πραγματικό κόσμο ισχύει είναι θέμα που δεν αναλύεται στις τωρινές σκέψεις μας.

Και πράγματι η ύπαρξη υπέρ-πληροφόρησης στις μέρες μας δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Αναμφίβολα οι νέοι έχουν σαφώς μεγαλύτερη βατότητα στην ενημέρωση απ ότι η προηγούμενη γενιά. Η ευκολία αναζήτησης και άντλησης πληροφοριών για το όποιο θέμα από το διαδίκτυο δεν απαιτεί παρά ελάχιστο χρόνο. Κάτι αντίστοιχο βέβαια συμβαίνει και με τα υπόλοιπα μέσα μαζικής ενημέρωσης ή επικοινωνίας (ΜΜΕ) και κοινωνικής δικτύωσης τα οποία προσφέρουν εικόνες, κείμενα και προτροπές σε κάθε ενδιαφερόμενο ή μη.

Βέβαια η ποσότητα δεν εξασφαλίζει απαραίτητα την ποιότητα (οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ )

 Η άντληση της πληροφορίας από το περιβάλλον

Το να υιοθετήσουμε ή απορρίψουμε μια άποψη είναι αποτέλεσμα δύο κυρίως παραγόντων. Του διαθέσιμου χρόνου και της δυνατότητας ανάλυσης.

Στο σκέλος του χρόνου ο τεράστιος όγκος της πληροφόρησης ουσιαστικά «συμπιέζει» περαιτέρω τη διάρκεια που αφιερώνεται στο έλεγχο της καταλληλότητάς της. Ο ιδιαίτερα έντονος αυτός χρονικός περιορισμός ασφαλώς αποτελεί τροχοπέδη στον  αντιπροσωπευτικό έλεγχο της αξιοπιστίας της πληροφορίας  ή της πραγματικής χρησιμότητάς της για τον ενδιαφερόμενο.

Η δυνατότητα ανάλυσης από την μεριά του ενδιαφερόμενου έχει σαν αποτέλεσμα την επιλογή εκείνης της ανά περίπτωση «σωστής» για τον ίδιο πληροφορίας μεταξύ των πολλών άλλων. Αυτή η ικανότητα με τη σειρά της προαπαιτεί την ύπαρξη κριτικής σκέψης. Και αυτή συνήθως δεν είναι έμφυτη. Καλλιεργείται όμως. Διδάσκεται!

Η συμμετοχή του σχολείου στην ενδυνάμωση της κριτικής σκέψης

Εδώ και χρόνια στη μεταφοράς της γνώσης «προτιμάται» η προσφορά ποσότητας έναντι της ποιότητας παρά το ότι η μάθηση έχει την ακριβώς αντίθετη άποψη.

Με την εφαρμογή μιας τέτοιας λογικής στην πραγματικότητα δεν «αφήνουμε» χρόνο στη σκέψη να αναλύσει, κατανοήσει και καταλήξει σε συμπεράσματα. Ουσιαστικά μέσω της υπέρ-προσφοράς την «οδηγούμε» σε κατάληξη δικής μας επιθυμίας ή αίσθησης. Δηλαδή δεν διαφοροποιούμαστε από τις συνθήκες με τις οποίες έρχονται αντιμέτωπα τα παιδιά όταν αντλούν πληροφορίες από το ευρύτερο περιβάλλον (προηγούμενη παράγραφος)

Η εκπαίδευση των νέων στο σχολείο θα έπρεπε να αποβλέπει στον εφοδιασμό τους με εκείνα τα εργαλεία σκέψης που θα τους επιτρέψουν να παρεμβαίνουν με τη δικά τους κριτήρια αξιολόγησης στο αύριο της ζωής τους. Κάτι το οποίο είναι εντελώς άλλο από την «κατασκευή σκέψης» με συγκεκριμένες προδιαγραφές που εξυπηρετούν συγκεκριμένους σκοπούς.

Αυτό που χρειάζεται ο νέος είναι να του μάθουμε τη διαδικασία σωστής άντλησης, αξιολόγησης, ανάλυσης, και προβολής συνεπειών στο μετά των δεδομένων του τώρα. Τότε του έχουμε καλλιεργήσει την κριτική σκέψη.

Τότε προσφέραμε τη δύναμη στη σκέψη του να διαβάζει πίσω από τις λέξεις ώστε να επιλέγει αυτές που πράγματι χρειάζεται..

Τι σημαίνει για την Ελλάδα η έξοδος από τα μνημόνια

Όσο πλησιάζει το 2018 τόσο μικραίνει και η απόσταση για τον επόμενο Αύγουστο, μήνα κατά τη διάρκεια του οποίου, όλοι θα θέλαμε να δούμε τη χώρα μας να αποχαιρετά τα μνημόνια. Η προοπτική και μόνο της εξόδου δημιουργεί μια ψυχολογική τόνωση στην προσπάθεια αναζήτησης της χαμένης μας αυτοπεποίθησης σε προσωπικό, κοινωνικό, επαγγελματικό,  και οικονομικό επίπεδο.

Στην Ελλάδα, συνειδητά ή όχι, έχουμε χρονικά «συνδέσει» το τέλος της εποχής των μνημονίων με την περίφημη ανάκαμψη της οικονομίας η οποία (ανάκαμψη) πάντα είναι η νομοτελειακή κατάληξη της όποιας (βαθιάς ή όχι) ύφεσης -  Έτσι όπως στη φύση το πρώτο φως της ημέρας εμφανίζεται πάντα μετά το «βαθύ» σκοτάδι της νύχτας.

Πιστεύουμε ότι πριν καταθέσουμε την άποψή μας για την «εικόνα» της εκτός μνημονίων Ελλάδος θα ήταν χρήσιμη μια αναφορά στις συνθήκες που επικρατούν αρχικά στην παγκόσμια και στη συνέχεια στη Ελληνική οικονομία.

 

Η παγκόσμια οικονομία

Ακολουθώντας λοιπόν την παραπάνω νομοτελειακή «λογική» η παγκόσμια οικονομία ξεπέρασε την κρίση που ξεκίνησε στις ΗΠΑ το 2008 μη την κατάρρευση της Lehman Brothers και η οποία γρήγορα επεκτάθηκε σε όλο τον κόσμο.

Ήδη από το 2011 στις ΗΠΑ και λίγο αργότερα στην ΕΕ το ΑΕΠ έφθασε σε επίπεδα υψηλότερα του 2009. Βεβαίως στην ΕΕ τα ποσοστά ανάπτυξης δεν είναι ομοιόμορφα για όλα τα μέλη της ένωσης. Και ασφαλώς υπάρχουν ακόμα και σήμερα οικονομίες που δεν έχουν επιστρέψει στα επίπεδα προ κρίσεως. Για παράδειγμα, η Ιταλία, η Πορτογαλία και με τη μεγαλύτερη απόκλιση από όλες η Ελλάδα.

Το ξεπέρασμα της κρίσης του 2008 συνοδεύτηκε σε πολιτικό – κοινωνικό επίπεδο από την εμφάνιση σε ύψιστα πολιτικά αξιώματα ατόμων περισσότερο γνωστών για την οικονομική τους επιφάνεια παρά για την πολιτική τους σταδιοδρομία, αλλά και από τη ενδυνάμωση της παρουσίας πολιτικών χώρων ακραίων αντιλήψεων.

Σε οικονομικό επίπεδο η ανάκαμψη των μακροοικονομικών δεικτών δεν έγινε τόσο «ορατή» στην πραγματική οικονομία, ενώ οι παραγωγικές επενδύσεις δεν θυμίζουν εκείνες προηγούμενων ετών.

Ταυτόχρονα οι δείκτες των χρηματιστηρίων καταρρίπτοντας το ένα ρεκόρ κατόπιν του άλλου βρίσκονται σε δυσθεώρητα ύψη που δύσκολα μπορεί κάποιος να δεχτεί ότι αντιπροσωπεύουν την «πραγματική» εικόνα της οικονομίας.

Και βεβαίως το παγκόσμιο χρέος έχει φτάσει (σύμφωνα με το IIF) στο 324% του παγκόσμιου ΑΕΠ (Κρίση χρέους και η δημιουργεία της φούσκας) κάτι που μας αφήνει αναπάντητο το ερώτημα «που θα φτάσει το κόστος του όταν αρχίσει η άνοδος των επιτοκίων»;

 

Η Ελληνική οικονομία

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον της εδώ και χρόνια παγκόσμιας οικονομικής ανάκαμψης η Ελλάδα θέλει (σε 10 περίπου μήνες) να αφήσει πίσω της τα μνημόνια  προσπαθώντας να πείσει – ίσως και την ίδια -  ότι έστω και μικρούς ρυθμούς έχει περάσει από τις αρχές του 2017 σε τροχεία ανάπτυξης αν και εξακολουθεί να είναι η τελευταία χώρα της ΕΕ που η οικονομία της είναι τόσο μακριά από τα μεγέθη του 2009.

Εσχάτως μάλιστα ακούγονται και θετικές(!!) εκτιμήσεις από άτομα που δεν μας είχαν συνηθίσει ανάλογα. Όπως για παράδειγμα ο πρώην υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας Βόλφγκανγκ Σόιμπλε που πρόσφατα ρωτήθηκε για το πότε θα τελειώσει ο «εφιάλτης» στην Ελλάδα και δήλωσε ότι «Μα πιστεύω ότι έχει τελειώσει, το 2017 τα στοιχεία δείχνουν ότι τα πράγματα ανακάμπτουν».

 

Η επικείμενη έξοδος από τα μνημόνια

Ασφαλώς μετά 8 χρόνια το άκουσμα «τέλος τα μνημόνια» μόνο ευχάριστα μεταφράζεται από τη σκέψη μας. Φανταζόμαστε λοιπόν την Ελλάδα να αφήνει πίσω της την 10ετη ύφεση και να βλέπει θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης. Να βγαίνει στις αγορές και να δανείζεται με όχι απαγορευτικά επιτόκια. Να υπάρχουν ενδεχομένως και κάποια μέτρα ελάφρυνσης του χρέους. Και βέβαια όταν αυτές οι προοπτικές πάψουν να είναι προοπτικές και περάσουν στο στάδιο της πραγματικής «εμφάνισής» τους στην οικονομία να βελτιώνεται και η θέση του μέσου πολίτη της χώρας.

Όμως σε αυτή την εκτός μνημονίων «νέα εποχή» θα υπάρχουν για την οικονομία της Ελλάδας κάποια δεδομένα τα οποία αν αγνοήσουμε ή ξεχάσουμε θα έχουμε κάνει ένα ακόμα λάθος. Ίσως μεγαλύτερο των πολλών προηγούμενων.

Δύο (μόνο) στοιχεία για το «νέο» οικονομικό περιβάλλον..

Βγαίνοντας η χώρα στις αγορές μην περιμένουμε να διαθέτει τα ομόλογά της με αποδόσεις  της τάξης του 1%. Κάτι που σημαίνει ότι ο δανεισμός της παρότι δεν θα είναι απαγορευτικός δεν θα είναι ταυτόχρονα και ελκυστικός. Η παλιά συνταγή «παίρνω δάνεια για να καλύπτω τα κενά» πρέπει να ξεχαστεί μια και αποδείχτηκε καταστροφική. Η «πραγματική» αύξηση του ΑΕΠ της χώρας που θα βασίζεται σε όσο το δυνατόν περιορισμένη συμμετοχή των δανείων (Ο δείκτης Debt/GDP) είναι εκείνη που θα φέρει την «πραγματική» ανάπτυξη, άρα τον περιορισμό του ρίσκου και επομένως τον σταδιακό περιορισμό των spreads των Ελληνικών ομολόγων έναντι των Γερμανικών.

Οι ξένες επενδύσεις που αναμένονται θα γίνουν σε μια χώρα με φτηνούς (πλέον) συντελεστές παραγωγής. Επομένως οι κάτοχοι των συντελεστών δεν θα πρέπει να περιμένουν θεαματικές αποδόσεις (αμοιβές) για την προσφορά τους.

Συμφωνίες «και» για το αύριο..

Θα είναι άδικο έως και ανήθικο να διαγράψουμε από τη σκέψη τους ότι η χώρα έχει δεσμευτεί για αρκετά χρόνια (μετά το 2018) στην επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Για παράδειγμα στη δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων της τάξης του 3,5% του ΑΕΠ μέχρι το 2023 και κοντά στο 2% του ΑΕΠ για την περίοδο 2023-2060 (Συμφωνία Eurogroup 15.06.17) με παράλληλη βέβαια πειθαρχία στο Σύμφωνο Δημοσιονομικής Σταθερότητας

Πρέπει να μας είναι σαφές ότι οι συμφωνίες που έχουμε συνάψει με την ΕΕ και το ΔΝΤ δεν επιτρέπουν στη χώρα την άσκηση οικονομικών πολιτικών που «απολαμβάνουν» την ελευθερία της επιλογής μας. Στην πράξη, η όποια οικονομική πολιτική είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί τα συμφωνημένα και ασφαλώς θα υπάρχει έλεγχος για την τήρησή τους. Δεν ασκούμε κριτική για τα κατά ή τα υπέρ τους καθ υπόδειξη άσκησης οικονομικής πολιτικής μια και αφενός εμείς «προσκαλέσαμε τους καθοδηγητές» και αφετέρου υπάρχουν πάντα δύο όψεις σε ένα νόμισμα.

Ανεξάρτητα από το πώς θέλουν - για τους δικούς τους λόγους - κυβέρνηση και αντιπολίτευση  (Πανηγυρισμοί και απογοητεύεσεις) να εμφανίζουν την μετά μνημονίων εποχή η εποπτεία και ο έλεγχος της Ελλάδος από τους δανειστές της δεν θα σταματήσει με την έξοδο της χώρας από τα μνημόνια - προγράμματα.

 

Επίλογος

Κλείνοντας την αναφορά μας στην μετά μνημονίων Ελλάδα θέλουμε να επισημάνουμε δύο παράγοντες που δεν πρέπει να αγνοήσουμε και από τους οποίους ο πρώτος είναι εκτός της σφαίρας ελέγχου της χώρας.

Όπως αναφέραμε στο πρώτο μέρος του άρθρου η ανάπτυξη (μετά την κρίση του 2008) της παγκόσμιας οικονομίας συνοδεύεται από αρκετά όχι ενθαρρυντικά στοιχεία μεταξύ των οποίων η διόγκωση του παγκόσμιου χρέους, τα συνεχή ρεκόρ των χρηματιστηριακών δεικτών, η εμφάνιση και ενδυνάμωση ακραίων πολιτικών ομάδων και η παρουσία σε καίριες ηγετικές πολιτικές θέσεις ατόμων άγνωστων προηγούμενα στην πολιτική σκηνή.

Δημιουργείται σταδιακά ένα «μίγμα» δεδομένων του οποίου η «εκτόνωση» είναι θέμα χρόνου να συμβεί.

Θέλουμε να ελπίζουμε ότι η διαδικασία οικονομικής ανάκαμψης της Ελλάδας δεν θα συναντήσει στην εξέλιξή της την εμφάνιση μιας νέας κρίσης στην παγκόσμια οικονομία. Μια τέτοια συγκυρία ασφαλώς θα αποτελούσε τροχοπέδη στην προσπάθεια της χώρας.

Ο δεύτερος παράγοντας αφορά το απαραίτητο της συνειδητοποίησης από κάθε πλευρά (κράτος και πολίτες) ότι η χώρα δεν πρέπει και ούτε θα μπορεί να επιστρέψει στην «ασυδοσία» παλαιότερων εποχών. Έχουμε αναφερθεί και σε προηγούμενο άρθρο (Νεα μέτρα και αντίμετρα αλλά χωρίς αναφορά σε νέα κουλτούρα) ότι είναι επιτακτική ανάγκη για την Ελλάδα η αλλαγή κουλτούρας στην συμπεριφορά της απέναντι και στους πολίτες της αλλά και σε τρίτους

Για να αντιμετωπιστεί τη νέα εποχή θα πρέπει πρώτα να «αποδεχτούμε» τα λάθη που κάναμε. Στη συνέχεια, και θα λέγαμε άμεσα, θα πρέπει να «φτιάξουμε» τη σχέση κράτους  - πολίτη. Η αντιπαλότητα που υφίσταται σήμερα λόγω κυρίως της έλλειψης εμπιστοσύνης που υπάρχει εκατέρωθεν πηγαίνει τη χώρα μόνο προς τα πίσω.

 

Η χώρα μας έχοντας ήδη αλλάξει κατά πολύ την εικόνα της ξεκινάει την αναζήτηση μιας νέας ταυτότητας. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν ενωμένοι και απαγκιστρωμένοι από τις λανθασμένες «οπτικές» του παρελθόντος να «χαράξουμε» την πορεία αυτής της νέας Ελλάδας μακριά από τις υπερβολές - θετικές και αρνητικές - που βιώσαμε στις περιόδους πριν και μετά το 2008 αντίστοιχα.





Πόσο ανατρεπτικός μπορεί να είναι ο Οκτώβριος..

Λοιπόν αυτό το πρώτο 10ημερο του Οκτωβρίου του 2017 η χώρα μου βιώνει το τι σημαίνει ανατρεπτικός μήνας! Καταργώντας την «γνωστή» έννοια του χρόνου κατορθώνουμε (μέσα σε μια μόνο εβδομάδα) να περάσουμε σε μια νέα «πραγματικότητα» εξαφανίζοντας προβλήματα που δοκίμασαν ή και γονάτισαν τους πολίτες για χρόνια!

Έτσι λοιπόν και πολύ ξαφνικά…

Η οικονομία μπήκε (μετά από 9 χρόνια) σε τροχιά ανάπτυξης. Επικρατεί πανδαιμόνιο στις επενδύσεις με αποτέλεσμα την θεαματική αύξηση της απασχόλησης και συνεπώς  του εισοδήματος. Σαν αποτέλεσμα έχει εκτοξευτεί η κατανάλωση κάτι που οδηγεί στην εμφάνιση έντονων πληθωριστικών πιέσεων!

Έντονη συμβολή στην διαμόρφωση της προηγούμενης εικόνας έχει αφενός η ευκολία εύρεσης εργασίας για τους νέους και αφετέρου οι αυξήσεις που δόθηκαν στις συντάξεις!

Η οικονομία της χώρας είναι έτοιμη να περάσει σαν σφαίρα την τρίτη αξιολόγηση έχοντας υπερκαλύψει τα προαπαιτούμενα με αποτέλεσμα οι «θεσμοί» να της ζητούν συγνώμη!  Το βιοτικό επίπεδο αυξάνεται κατακόρυφα!

Τα προβλήματα της παιδείας ανήκουν στο πολύ μακρινό παρελθόν. Μια νέα φιλοσοφία και τάξη επικρατεί που θυμίζει σε πολλά το Φινλαδικό σύστημα (ή και το ξεπερνά) με αποτέλεσμα να είναι ήδη εμφανής η ποιοτική αλλαγή της συμπεριφοράς του πληθυσμού με την έννοια και της ευρύτερης παιδείας. Κοντεύουν να διαγραφούν από τη μνήμη μας οι τόσο συχνές αλλαγές στα συστήματα εισαγωγής στα ΑΕΙ/ ΤΕΙ, τα κενά στις θέσεις καθηγητών, και οι ναφθαλίνες στα σχολεία. Τα παιδιά ξέρουν ακριβώς το σύστημα που θα ακολουθηθεί για τουλάχιστον 15 χρόνια!

Συγχρόνως η όλη ατμόσφαιρα σου βγάζει πολύ έντονα το αίσθημα της ασφάλειας! Κυκλοφορείς όπου και την όποια ώρα θέλεις και δίπλα σου παρατηρείς χαμογελαστά άτομα έτοιμα να σε βοηθήσουν σε ότι χρειαστείς. Το σκηνικό της ανομίας έχει εξαφανιστεί! Η λέξη εγκληματικότητα αναζητά την έκθεσή της σε περίοπτη θέση στο μουσείο λέξεων για να μας θυμίζει λέξεις που εξαφανίστηκαν.

 

Επομένως ας το γιορτάσουμε λοιπόν….

Μετά από τέτοιες ευχάριστες αλλαγές μάλλον δικαιούμαστε και να σκεφτόμαστε το παραπέρα. Είναι θέμα σειράς προτεραιότητας των αναγκών. Το είπε και ο Abraham Maslow με την πυραμίδα του «Όταν μια κατηγορία αναγκών ικανοποιηθεί τη θέση της καταλαμβάνει κάποια άλλη».

Έτσι λοιπόν επιτρέπεται ή και επιβάλλεται μια νέα αντίληψη των εποχών. Να λοιπόν οι απόκριες του Οκτωβρίου! Και δεν  τις γιορτάζουμε στα σπίτια, στα μαγαζιά, και τους δρόμους. Όχι. Αυτά είναι ξεπερασμένα! Πλέον ο κατάλληλος χώρος είναι η Βουλή των Ελλήνων. Εκεί και με κόκκινες (χρώμα της φωτιάς) χλαμύδες θα γιορτάζουμε θα πανηγυρίζουμε την ψήφιση νομοσχεδίων! Μια νέα «μορφή» της καλλιτεχνικής έκφρασης είναι μπροστά μας!

Συγχρόνως όμως ήρθε ή πλησιάζει η ώρα να «εξωτερικεύσουμε» και την έντονη ευαισθησία μας στην προστασία, διαφύλαξη αλλά και επέκταση του πράσινου! Είναι γεγονός ότι εδώ και πολλά χρόνια έχουμε διατηρήσει το πράσινο χρώμα στα δάση μας! Όμως τώρα οι θετικές εξελίξεις σε όλα τα μέτωπα κάνουν το βαθμό αγάπης μας για την πρασινάδα να μας ξεπερνά! Ναι λοιπόν, έχουμε μπαλκόνια! Υπάρχουν σύγχρονες οπτικές διακόσμησης! Θα βάλουμε και «νέα φυτά». Ίσως μας κοστίζουν πιο ακριβά. Μπορεί να μας ζητήσουν και κανένα παράβολο να πληρώσουμε.

Αλλά τι μας νοιάζει; Οι οικολογικές ευαισθησίες έχουν (όπως τα πάντα) και κόστος. Εξάλλου τώρα έχουμε γεμάτα πορτοφόλια!

πραγματικότητα

Παρά την προσπάθεια εξαφάνησής της η "πραγματικότητα" υπάρχει

 

Και κάπου εκεί ξύπνησα!

Κοίταξα γύρω μου να βρω την πραγματικότητα. Εμφανίστηκε αμέσως και είχε δύο πρόσωπα. Το πρώτο με τη νέα «μορφή» της καλλιτεχνικής έκφρασης και το δεύτερο με τις σύγχρονες οπτικές διακόσμησης!

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Γιατί η αδιαφορία και η επιθετικότητα έγιναν τόσο έντονες

Αποτελεί χωρίς αμφιβολία χαρακτηριστικό της φύσης του ανθρώπου η «αντίδραση» στην εμφάνιση του διαφορετικού. Βέβαια ο βαθμός της αντίδρασης διαφοροποιείται ανάλογα με ην ευρύτερη παιδεία του καθενός, με το πόσο πολύ «νέο» είναι το διαφορετικό, με το πόσο κοντά μας βρίσκεται, αλλά και με την προσωπικότητά μας.

Πράγματι βιώνοντας την «νέα» Ελλάδα, αυτή μετά το 2009, θα συναντήσουμε πολλές συμπεριφορές. Κάποιες δεν είναι εντελώς καινούριες. Σίγουρα όμως όχι τόσο γνωστές ως προς την συχνότητα της εμφάνισής τους ή / και την ένταση της  έκφρασής τους.

Το περισσότερο ορατό από τα νέα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς μας ίσως είναι η εκνευριστική αδιαφορία ή / και η έντονη επιθετικότητα που βγάζουμε προς πρόσωπα ή καταστάσεις ανεξάρτητα αν το δικαιούνται ή όχι.

Οδηγώντας

Ευρισκόμενοι στο τιμόνι του αυτοκινήτου μας θα πρέπει να «θυμηθούμε» ότι ο οδηγός του προπορευόμενου αυτοκινήτου ΔΕΝ είναι αντίπαλος ούτε  εχθρός μας. ΔΕΝ μας έχει βλάψει σε προσωπικό, οικογενειακό, φιλικό  ή επαγγελματικό επίπεδο. Επίσης ΔΕΝ έχει λιγότερα  δικαιώματα από εμάς στην χρήση των δρόμων.

Θα ήταν λοιπόν χρήσιμο να σταματήσουμε τις παράλογες και επικίνδυνες «απαιτήσεις». Ενίοτε αυτές  εκφράζονται με το να σταματάμε όπου μας βολεύει. Άλλοτε με το να οδηγούμε σύμφωνα με δικούς μας κανόνες κυκλοφορίας (όχι αυτούς του ΚΟΚ). Και βέβαια συχνά - πυκνά κάνοντας επίδειξη της γνώσης μας στα Γαλλικά του δρόμου όταν κάποιος «τολμήσει» να αναρωτηθεί γιατί δεν μας είναι αντιληπτό το αυτονόητο στην οδήγηση.

Η βόλτα με το σκύλο μας

Είναι από κάθε άποψη όμορφη η εικόνα της βόλτας συντροφιά με τον πιστό μας φίλο. Βέβαια πολύ στο ξαφνικά οι περισσότεροι τον «λατρέψαμε». Μέσα στη βιασύνη μας δεν πληροφορηθήκαμε σε πρώτο χρόνο για κάποια «πρέπει» που συνοδεύουν αυτή την βόλτα. Αλλά και στη συνέχεια δεν αντιληφθήκαμε ότι η μη τήρηση αυτών των πρέπει αναγκάζει τους υπόλοιπους περιπατητές (ανθρώπους και σκύλους) να κοιτούν περισσότερο κάτω παρά μπροστά... Όμως «έτσι μας βολεύει».

Το «ανίκητο» εγώ

Ένα από τα χαρακτηριστικά της Δημοκρατίας, έστω και στη σημερινή της μορφή, είναι ο δημόσιος διάλογος. Εκεί συναντώνται οι διαφορετικές απόψεις. Ο λόγος και ο αντίλογος. Η τεκμηριωμένη άποψη, ανεξάρτητα αν είναι σύμφωνη ή όχι με την ερώτηση ή την αρχική τοποθέτηση κάποιου σε ένα θέμα.

Είναι ατυχές ότι άτομα που δυσκολεύονται να ακούσουν, διαβάσουν και «αντιληφθούν» την Ελληνική γλώσσα (δεν αναφερόμαστε σε αλλοδαπούς) ή που δεν είναι γνώστες του υπό συζήτηση θέματος, αλλά με φανερό τον  «ξερολισμό» τους, χωρίς ίχνος αυτογνωσίας εκφράζουν «κάτι» που το ονομάζουν άποψη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η προηγούμενη ανυπαρξία «γήινης» άποψης, συνήθως συνοδεύεται και από τα άριστα Γαλλικά που λέγαμε πριν!

Σαν συμπέρασμα

Τελικά, ο καθένας διαλέγει τον τρόπο προστασίας του από παρόμοιες συμπεριφορές. Και βέβαια θα είναι εκείνος που θα του επιφέρει το μικρότερο δυνατό προσωπικό κόστος αλλά και θα του διασφαλίσει τη μικρότερη δυνατή έκθεση έναντι κάποιων συνανθρώπων του που «αποφάσισαν» να καταργήσουν βασικούς κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς.

Η επιθετικότητα ή / και η αδιαφορία κάποιων (ολοένα και περισσότερων) είναι έντονη. Τόσο πολύ έντονη που «οδηγεί» τους υπόλοιπους στην δημιουργία ενός μικρόκοσμου. Είναι ένας τρόπος προάσπισης του εαυτού τους από τον επιθετικό ή αδιάφορο έξω κόσμο. Αυτή και αν θα είναι «νέα» Ελλάδα!

Θα θέλαμε λοιπόν να «διευκρινίσουμε το αυτονόητο» σε (δυστυχώς) αρκετούς, και αυτό είναι ότι «ΔΕΝ αντιμετωπίζετε ΜΟΝΟ εσείς την εδώ και 8 χρόνια νέα κατάσταση της χώρας μας». Το πρόβλημα έχει αγγίξει σε διαφορετικό ίσως βαθμό  όλους μας.

Όμως η αντιμετώπιση του προβλήματος ΔΕΝ βρίσκεται στον εκφυλισμό της παιδείας μας. Και βέβαια αναφερόμαστε στην παιδεία πριν την εκπαίδευση...

 

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Πως ο μετασχηματισμός του ρόλου των τραπεζών συνέβαλε στην εμφάνιση της κρίσης του 2008 (Μέρος Β)

Σκοπός αυτού του άρθρου όπως αναφέραμε στο Μέρος Α δεν είναι να αναλύσει σε βάθος τις αιτίες (ή καλύτερα τις αφορμές) της παγκόσμιας κρίσης που ξέσπασε το 2008 και βρίσκονται πρωτίστως στα δάνεια χαμηλής εξασφάλισης κυρίως στεγαστικά (subprime mortgages) που δόθηκαν, στα διάφορα δομημένα επενδυτικά προϊόντα που κυκλοφόρησαν, στην έκδοση εταιρικών ομολόγων μειωμένης ασφάλειας, κ.ά.

Η αναφορά μας επικεντρώνεται κυρίως στην Ελλάδα και ειδικά: 1) Στο γιατί δόθηκαν στεγαστικά (και όχι μόνο) δάνεια χαμηλής εξασφάλισης  2) Στο πως αντιμετωπίζεται από το επίσημο κράτος η κατάσταση που προέκυψε, και 3) Στα συμπεράσματα ή σκέψεις που γεννήθηκαν μέσα από την κατάληξη αυτής της κρίσης.

1. Στεγαστικά (και όχι μόνο) δάνεια χαμηλής εξασφάλισης (μέχρι το 2008)

Ήδη από τη δεκαετία του ’90 τα νοικοκυριά (και οι επιχειρήσεις) αποκτούν μια σχετικά εύκολη βατότητα στο δανεισμό τους από τις Τράπεζες. Η κορύφωση (ρεκόρ) του δανεισμού του ιδιωτικού τομέα γίνεται το 2010.

Στην περίοδο αυτή, ιδιαίτερα στα μέσα της δεκαετίας του ’00 η σύναψη στεγαστικών δανείων μεταξύ ιδιωτών και τραπεζών αποτελεί (θα μπορούσαμε να πούμε) καθημερινή πρακτική. Είναι η εποχή του Ελληνικού ονείρου που βεβαίως εξελίχτηκε σε εφιάλτη!  Οι διαδικασίες της έγκρισης δανειακών συμβάσεων είναι πλέον συνοπτικές κάτι που θα μπορούσε να μεταφραστεί στο ότι δεν γίνεται ενδελεχής έλεγχος της δυνατότητας του δανειζόμενου αποπληρωμής του δανείου.

στεγαστικά δάνεια

Η έκρηξη της αγοράς των στεγασικών δανείων

Η «μανία» δανεισμού του ιδιωτικού τομέα από τον τραπεζικό δεν περιορίζεται στα στεγαστικά δάνεια. Επεκτείνεται, και αργότερα «κατακτά», και τα καταναλωτικά. Εκεί το ποσό του δανείου είναι μάλλον πιο κοντά στην επιθυμία του δανειζόμενου παρά στην πρόταση του δανειστή. Η δε διαδικασία έγκρισης περιορίζεται σε λίγες μόλις μέρες μια και τα απαιτούμενα δικαιολογητικά από την τράπεζα πολλές φορές είναι μια φωτοτυπία του εκκαθαριστικού της φορολογικής δήλωσης και μια βεβαίωση αποδοχών. Με αντίστοιχη ευκολία εκδίδονται και πιστωτικές κάρτες σε μια «προσπάθεια» περαιτέρω εξυπηρέτησης του καταναλωτή!

έγκριση δανείου

Έγκριση δανείων με συνοπτικές διαδικασίες

Βέβαια το εκκαθαριστικό δείχνει τις οικονομικές δυνατότητες του χθες και η βεβαίωση αποδοχών τις αντίστοιχες δυνατότητες του σήμερα. Αυτές δε οι «εικόνες» εμφανίζονταν μετά από χρόνια συνεχούς ανάπτυξης και με το ΑΕΠ της χώρας να είναι στο ιστορικό ρεκόρ των 354.46 USD δις το 2008 (πηγή: https://tradingeconomics.com).

 Στο σημείο αυτό εμφανίζονται τα πρώτα ερωτήματα:

  • Ήταν άγνωστο στις τράπεζες το τι συμβαίνει στην οικονομία μετά την κορύφωση της ανοδικής φάσης;
  • Μήπως τα άτομα που ενέκριναν τα δάνεια ήταν της άποψης ότι η οικονομία θα συνέχιζε την ανάπτυξη της επ' άπειρον;
  • Ποιος ακριβώς ήταν ο λόγος που το δάνειο έγινε «προϊόν» το οποίο πουλιόταν (ή γινόταν προσπάθεια να πουληθεί ) και τηλεφωνικά;
  • Υπήρξε «ηχηρή» ενημέρωση από το εκδότη στον κάτοχο της πιστωτικής κάρτας για το (εξωπραγματικό) ύψος του επιτοκίου που θα χρεωθεί αν καθυστερήσει την πληρωμή της δόσης του;
  • Που βρίσκονται τα υπέρ κέρδη των τραπεζών μέχρι που ξέσπασε η κρίση; Μήπως εξανεμίστηκαν μέσω από ατυχείς προσπάθειες περαιτέρω διόγκωσής τους;
  • Γιατί δεν έγινε σοβαρή πρόβλεψη (μέσω διακράτησης κερδών) για την αντιμετώπιση των «κόκκινων δάνειων» που ασφαλώς ήταν θέμα χρόνου η εμφάνισή τους;
  • Αρκετά δις ευρώ των κόκκινων δανείων πρόκειται να αγοραστούν από ξένα funds σε τιμή (για παράδειγμα) 5% της αξίας τους. Γιατί οι τράπεζες δεν τα προσφέρουν με 10% στους οφειλέτες τους;  Δηλαδή με ένα κούρεμα της τάξης του 90% της αξίας τους. Είναι θέμα νομικής διευθέτησης της δανειακής σύμβασης; Και αν ναι, δεν λύνεται;

Υπήρξε σοβαρή και σε έκταση προσπάθεια των Τραπεζών για μια απ’ ευθείας ανάλογη πρόταση στους δανειολήπτες; Η τηλεφωνική επικοινωνία μη εκπαιδευμένων ή και ανάγωγων υπαλλήλων εισπρακτικών εταιριών δεν εμπίπτει στην κατηγορία «Τραπεζική πρόταση».

Θεωρούν οι τράπεζες ότι το Ελληνικό νοικοκυριό αν του προσφέρεις κούρεμα 90% στην αξία του δανείου του θα αθετήσει την υπόσχεση για αποπληρωμή του υπόλοιπου 10% και θα προτιμήσει την (όποια;;) αποδοχή της πρότασης του ξένου fund ή διαχειριστή απαιτήσεων (για να το πούμε κομψά).

Το θέμα τελικά είναι η καλύτερη εικόνα του ισολογισμού μέσω της διαγραφής κάποιων δις ευρώ μη εξυπηρετούμενων δανείων; Η λογιστική εικόνα δηλαδή μας ενδιαφέρει περισσότερο από την πραγματική ταμειακή;

2. Η αντιμετώπιση της κατάστασης από το κράτος (μετά το 2008)

Η εικόνα της Ελληνικής οικονομίας μετά το 2009 (προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης στις 23 Απριλίου 2010) δηλαδή στην εποχή της επιτήρησης και των μνημονίων είναι γνωστή με τις τραγικές συνέπειες να  εμφανίζονται στον περιορισμό του ΑΕΠ, στην εκτίναξη της ανεργίας (σε άγνωστα επίπεδα), στην λιτότητα, στην υπερβολική φορολόγηση. Μεταφράζοντας τα προηγούμενα υπήρξε μεγάλη μείωση του εισοδήματος, άρα και περιορισμός της κατανάλωσης. Και η ύφεση να συναντάται με αποπληθωρισμό -deflation spiral δηλαδή να δημιουργούνται συνθήκες διαιώνισή της.

Το χειρότερο βέβαια είναι ότι ο μέσος Έλληνας καλείται να αντιμετωπίσει την προηγούμενη κατάσταση χρεωμένος ή υπερχρεωμένος. Κάτι αντίστοιχο στην σύγχρονη οικονομική ιστορία της Ελλάδος και σε αυτό βαθμό δεν έχει προηγούμενο.

Είναι προφανές ότι ο καλοπροαίρετος (σε αυτόν αναφερόμαστε) μέσος Έλληνας (φυσικό ή νομικό πρόσωπο) δεν μπορεί να  αποπληρώσει τα δάνεια του με δεδομένη μια μέση μείωση του εισοδήματός του της τάξης του 40%. Ασφαλώς αναφερόμαστε σε εκείνον (τον τυχερό) που διατηρεί την εργασία του διότι για το 25 - 27% του εργατικού δυναμικού (που είναι πλέον άνεργοι) η μόνη συζήτησης είναι για το πως και εάν θα υπάρξει στοιχειώδης επιβίωση.

Σε μακροοικονομικό επίπεδο η εικόνα της χώρας δεν διαφέρει και πολύ από αυτήν που περιγράφουμε. Είναι δηλαδή μια χώρα υπερδανεισμένη όπου το χρέος σαν ποσοστό του ΑΕΠ  έφτασε από το 103 το 2007 στο 179 το 2016 (πηγή: https://tradingeconomics.com). Και είναι γνωστή η προσπάθεια που γίνεται για νέο «κούρεμα» του χρέους.

Κάπου εδώ μας γεννιέται μια δεύτερη γενιά ερωτημάτων:

  • Ο τραπεζικός τομέας λειτουργεί αυτοβούλως στην οικονομία μιας χώρας; Δεν «υπακούει» στην ευρύτερη οικονομική πολιτική του κράτους;
  • Πόσες φορές ακόμα και γιατί θα ζητηθεί ανακεφαλοποίηση των τραπεζών με κεφάλαια του ιδιωτικού τομέα αλλά και του κράτους;
  • Γιατί η Ισλανδία ενώ δεν έσωσε τις τράπεζες της η οικονομία της ήδη από το 2015 βρίσκεται στα προ κρίσης επίπεδα;
  • Γιατί το κράτος (με εξαίρεση το νόμο Κατσέλη) και ενώ το ίδιο ζητά ελάφρυνση χρέους δεν έχει προσφέρει ουσιαστική δυνατότητα δανειακής ελάφρυνσης στον υπερχρεωμένο Έλληνα;
  • Ποιος είναι ο τρόπος που τελικά θα αντιμετωπιστούν τα κόκκινα δάνεια; Οι πλειστηριασμοί των κατοικιών και η πώλησή τους σε ξένα funds - επενδυτικά όπως διαβάσαμε!
  • Θεωρούμε ότι η προσπάθεια «έλευσης» επενδυτών αφορά διαχειριστές δανειακών (πιστωτικών) απαιτήσεων; Τέτοιου είδους επενδύσεις χρειαζόμαστε;
  • Μήπως οι «δεσμεύσεις» μας δεν μας επιτρέπουν να πάρουμε αποφάσεις διαφορετικές της πώλησης των κόκκινων δανείων σε ξένα funds;

3. Συμπεράσματα – σκέψεις για την πιθανή κατάληξη

Στο οικονομικό σύστημα που ζούμε η αναδιανομή του πλούτου μέσω της φορολόγησης, των κοινωνικών παροχών αλλά και με οποιοδήποτε άλλο τρόπο γίνεται θεσμικά από το κράτος. Το εαν το σύστημα έχει πετύχει μια «δίκαιη» αναδιανομή είναι θέμα που έχει αναλυθεί σε προηγούμενο άρθρο (market failure).

Στην παρούσα ανάλυση αναφερθήκαμε στο «νέο» ρόλο των τραπεζών όπου – θέλουμε να πιστεύουμε χωρίς πρόθεση – συμμετείχαν στη δημιουργία έντονων οικονομικών (και όχι μόνο) ανισοτήτων στην κοινωνία. Ανέλαβαν δηλαδή ένα θεσμικό ρόλο που δεν τους ανήκει.

Με αρκετή δόση καλοπροαίρετης σκέψης οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο συγκεκριμένος κλάδος «χάθηκε» μέσα στην πολυπλοκότητα που δημιούργησε η γιγάντωσή του με αποτέλεσμα την δημιουργία παράπλευρων απωλειών (συνεπειών) που δεν ήταν στον σχεδιασμό του.

Συγχρόνως, η (με έντονες κερδοσκοπικές βλέψεις) προσπάθεια του τραπεζικού κλάδου να εισχωρήσει σε διαφορετικούς (σε σχέση με τον πρωταρχικό του ρόλο) τομείς της οικονομικής ζωής δημιούργησε μια νέα μορφή πιστωτικών ιδρυμάτων ιδιαίτερα εκτεθειμένων στον πιστωτικό κίνδυνο. Εκ του αποτελέσματος απεδείχθη ότι έγιναν λανθασμένες εκτιμήσεις του κινδύνου που ανέλαβαν χρησιμοποιώντας εργαλεία αγνώστου (στην πραγματικότητα) αποτελεσματικότητας.

Με το νέο τους profile οι τράπεζες - εκτός των προηγούμενων - ολοένα και περιόριζαν τη διοχέτευση ρευστότητας στην αγορά για επενδύσεις από «μικρούς» παίκτες. Οι περισσότερες τραπεζικές εργασίες – υπηρεσίες αφορούσαν πλέον ένα private banking μικρού τμήματος του πληθυσμού.

Βέβαια ίσως κάτι τέτοιο να επιτάσσει το νέο μοντέλο ανάπτυξης της οικονομίας. Δηλαδή η επενδυτική δραστηριότητα να αποτελεί «προνόμιο» των ολίγων και ασφαλώς πολύ ισχυρών οικονομικά. Οι υπόλοιποι (πολλοί) θα αποτελούν τα απαραίτητα (και αρκετά φτηνά) εργαλεία για την υλοποίηση των επιχειρηματικών projects. Σε μια τέτοια περίπτωση οι τράπεζες ασφαλώς ανταποκρίθηκαν πολύ αποτελεσματικά στο νέο ρόλο τους.

Επειδή όμως δεν θέλουμε να θεωρούμε πιθανό το παραπάνω ενδεχόμενο και συνεχίζοντας τις σκέψεις μας πιστεύουμε ότι ο τόσο σημαντικός κλάδος των τραπεζών θα πρέπει να «επιστρέψει» στον παραδοσιακό ρόλο του συμμετέχοντας έτσι, και στο βαθμό που του αναλογεί, στη διαμόρφωση ενός περισσότερο ασφαλούς και ελεγχόμενου οικονομικού συστήματος.

Αναφορικά με την συμμετοχή (ή και την ανοχή) του κράτους σε αυτή την περίοδο της εμφάνισης του «νέου» ρόλου των τραπεζών είμαστε της άποψης ότι η πολιτική εξουσία θα πρέπει να βρει εκείνα τα «κανάλια» ώστε να μην ελέγχεται από την αντίστοιχη οικονομική.

Βεβαίως και αυτό εξαρτάται από το αν μας ικανοποιεί το σήμερα του  οικονομικού - πολιτικού συστήματος, αλλά και από το πως οραματιζόμαστε το αύριο της κοινωνίας που ζούμε.

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Πως ο νέος ρόλος των τραπεζών συνέβαλε στην εμφάνιση της κρίσης του 2008 (Μέρος Α)

Το πέρασμα της οικονομίας από τη μορφή της εμπράγματης σε αυτή της εγχρήματης είχε σαν αποτέλεσμα  (μεταξύ άλλων) και την εμφάνιση των χρηματικών ροών στο οικονομικό σύστημα. Οι ανταλλαγές προϊόντων, υπηρεσιών και συντελεστών παραγωγής γίνονταν πλέον με χρήμα (στις διάφορες μορφές του). Ήταν το τέλος της εποχής του αντιπραγματισμού.

Ασφαλώς κάποιος φορέας ανέλαβε την κοπή του χρήματος, τον έλεγχο της ποσότητας που θα κυκλοφορούσε, και τη διοχέτευσή του στην οικονομία.

Την διεκπεραίωση των προηγούμενων ενεργειών ανέλαβαν οι τράπεζες: Η κεντρική και οι εμπορικές

Τράπεζα. Μια δεξαμενή χρήματος

Μπορούμε να φανταστούμε την τράπεζα σαν μια δεξαμενή χρήματος στην οποία οι εισροές προέρχονται από τις οικονομικές  μονάδες που το χρήμα πλεονάζει (καταθέτες) και οι εκροές κατευθύνονται προς εκείνες που υπάρχει έλλειψη (δανειζόμενοι). Με άλλα λόγια δανείζεται χρήματα και στη συνέχεια τα δανείζει.

Η τράπεζα λοιπόν δέχεται τις καταθέσεις και αφού διατηρήσει ένα ποσοστό τους διαθέσιμο προσφέρει το υπόλοιπο με τη μορφή (κυρίως) δανείων σε φυσικά ή και νομικά πρόσωπα. Βεβαίως η αμοιβή των καταθετών (επιτόκιο καταθέσεων) είναι πάντα μικρότερη του κόστους των χορηγήσεων – δανείων (επιτόκιο χορηγήσεων) κάτι το οποίο εν μέρει αιτιολογείται από το ότι θα πρέπει η τράπεζα να αμειφθεί για τον πιστωτικό και επιτοκιακό κίνδυνο που αναλαμβάνει. Η διαφορά του ύψους των επιτοκίων αποτελεί τη βασική πηγή εσόδων της Τράπεζας.

Ο μετασχηματισμός του (βασικού) ρόλου των τραπεζών

Σταδιακά, με την εξέλιξη της κοινωνίας και ιδιαίτερα με την εδραίωση της παγκοσμιοποίησης οι τράπεζες εκτός του βασικού τους ρόλου αυτού του θεματοφύλακα των καταθέσεων και της χορήγησης δανείων αναλαμβάνουν και άλλες δραστηριότητες. Γίνονται οι ίδιες καταθέτες σε άλλες τράπεζες και χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς αλλά και επενδυτές σε μια μεγάλη ποικιλία προϊόντων (όχι πάντα υψηλής εξασφάλισης κινδύνου). Ιδρύουν θυγατρικές με μεγάλη γκάμα δραστηριοποίησης όπως στην ασφαλιστική αγορά, στην  χρηματιστηριακή, στην αγορά αμοιβαίων κεφαλαίων και ομολόγων. Παρέχουν συμβουλευτικές υπηρεσίες με ιδιαίτερο focus στο private banking. Αναλαμβάνουν σύμβουλοι έκδοσης στην εισαγωγή των μετοχών Εταιρειών στο χρηματιστήριο. Εσχάτως δε προσφέρουν και υπηρεσίες μέσω e-banking και mobile banking.

Ασφαλώς αναφερόμαστε σε μια τεράστια ανάπτυξη των εργασιών τους. Σε ένα γιγάντωμα του χώρου που πλέον παίρνει τη μορφή super market χρηματοοικονομικών προϊόντων και  υπηρεσιών με την έννοια ότι σου προσφέρει ό,τι θα ήθελες να βρεις.

Η τεράστια διόγκωση του κύκλου εργασιών των τραπεζών μέχρι και το 2008 ασφαλώς δημιούργησε υπέρ κέρδη για τις ίδιες.

Τράπεζες και η κρίση του 2008

Ένας από τους λόγους που η οικονομίες μετά το peak μπαίνουν σε καθοδική πορεία είναι ότι στη φάση της κορύφωσης του οικονομικού κύκλου υπάρχει μεγάλη ποσότητα πλεονάζοντος χρήματος. Στην προσπάθεια διόρθωσης αυτής της ανισορροπίας γίνονται (αρκετές φορές) λανθασμένες κινήσεις που εμπεριέχουν είτε αυξημένο ρίσκο είτε στοιχεία μη δεοντολογικής ηθικής που στοχεύουν βέβαια στην περαιτέρω αύξηση των ήδη μεγάλων κερδών (the sky is the limit). Μια τέτοιου μεγέθους οικονομική παντοδυναμία θα μπορούσε να έχει βλέψεις και στον (άμεσο ή έμμεσο) έλεγχο και άλλων χώρων πέραν της Οικονομίας.

Η κατάρρευση – πτώχευση της Lehman Brothers το 2008 ήταν το μεγάλο γεγονός της κρίσης του χρηματοπιστωτικού – τραπεζικού τομέα που είχε αρχίσει ήδη από το 2007 και η οποία σύντομα βύθισε σε ύφεση την παγκόσμια οικονομία. Μιας κρίσης που πολλοί την χαρακτήρισαν σαν την αμέσως μεγαλύτερη εκείνης του χρηματιστηριακού κραχ του 1929 στις ΗΠΑ και της μεγάλης παγκόσμιας ύφεσης (Great Depression) που ακολούθησε.

Σκοπός αυτού του άρθρου δεν είναι να αναλύσει σε βάθος τις αιτίες (ή καλύτερα τις αφορμές) της παγκόσμιας κρίσης που βρίσκονται κυρίως στα χαμηλής εξασφάλισης στεγαστικά δάνεια (subprime mortgages) που δόθηκαν, στα διάφορα δομημένα επενδυτικά προϊόντα που κυκλοφόρησαν, στην έκδοση εταιρικών ομολόγων μειωμένης ασφάλειας, κ.ά.

Η αναφορά μας επικεντρώνεται κυρίως στην Ελλάδα και ειδικά: 1) Στο γιατί δόθηκαν στεγαστικά (και όχι μόνο) δάνεια χαμηλής εξασφάλισης  2) Στο πως αντιμετωπίζεται από το επίσημο κράτος η κατάσταση που προέκυψε, και 3) Στα συμπεράσματα ή σκέψεις που γεννήθηκαν μέσα από την κατάληξη αυτής της κρίσης.

Οι απόψεις μας για τα παραπάνω θέματα αναφέρονται στο Μέρος Β του άρθρου το οποίο έπεται.

Τι μας έμαθε η Αρλέτα

Κατεβαίνοντας (αν ήσουν Βόρειος..) για την Πλάκα, κάπου στην Ακαδημίας άφηνες το λεωφορείο και συνέχιζες τη διαδρομή με το πεζό 2, δηλαδή με τα 2 ποδαράκια σου. Η αλλαγή του «μεταφορικού μέσου» ήταν το τελευταίο που σε ενδιέφερε προκειμένου μα βρεθείς στην αγαπημένη σου μπουάτ! Και σε μια από αυτές θα συναντούσες την Αρλέτα!

Η Αρλέτα και η μπουάτ

Για τους νεότερους που δεν πρόλαβε η λέξη να τους συστηθεί, μπουάτ ήταν ο χώρος όπου ντυμένοι συνθέτες, τραγουδοποιοί και τραγουδιστές μάθαιναν σε επίσης ντυμένους νεολαίους (και όχι μόνο) το πως η  ποιότητα στη μουσική δεν χρειάζεται να έχει «απέναντι» τη λιτότητα, αλλά θαυμάσια μπορεί να συμπορεύεται.

 

Μπουατ. Αρλέτα. Πουλόπουλος

Το ποτό της εποχής λεγόταν  βερμούτ , η μάρκα των τσιγάρων συνήθως  Άσσος ή Καρέλια, η παρέα ήταν πράγματι παρέα και με τις αισθήσεις σε επιφυλακή αφηνόσουν στο ταξίδεμα της Αρλέτας, της Χωματά, της Αστεριάδη, του Παππά, του Χατζή, του Νιόνιου και πόσων άλλων.

Το ταξίδι μπορεί να ήταν λιτό (για τα σημερινά δεδομένα) αλλά ταυτόχρονα ιδιαίτερα «φορτωμένο» με ευαισθησία και ευγένεια. Μέσα από πολιτικούς – κοινωνικούς  και ερωτικούς στίχους, φεύγοντας έπαιρνες (ανά περίπτωση) υλικό για  σκέψη ή την ίδια την ιδέα του έρωτα (αν δεν την είχες ήδη γνωρίσει).

Μιλώντας για διαφορές

Μια μεγάλη διαφορά του τότε με το τώρα είναι ότι δεν ήσουν στο τότε ετσιθελικά αποδέκτης απόψεων. Αναζητούσες ακούσματα – οδηγούς σε μια πορεία προσωπικής ανακάλυψης, και αυτό σου προσέφεραν. Την ευκαιρία, τη δυνατότητα για ένα αληθινό ταξίδι σε μια πραγματική (τότε) Ιθάκη.

Η Αρλέτα που από σήμερα ταξιδεύει σε ένα άγνωστο για εμάς προορισμό μέσα από την ιδιαιτερότητά της και τη μεγάλη παρέα της μας έμαθε να ξεχωρίζουμε την ευαισθησία από το δεν με ενδιαφέρει, το έμφυτο από το επίκτητο,  το αυθεντικό από το δήθεν, το κάλεσμα από την πρόκληση, το μυστήριο από το γνωστό, τον έρωτα από την βιτρίνα του.

Σε ευχαριστούμε!

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Το φευγιό της νέας γενιάς. Μήπως της "προσέφεραν" το εισιτήριο;

Αποφασίζοντας - σαν χώρα, τη  συμμετοχή σου στο μεγάλο χωριό - όπως εύστοχα παρομοιάστηκε η ιδέα της παγκοσμιοποίησης, στην ουσία αποδεχόσουν (μεταξύ άλλων) και την αλλαγή της έννοιας της λέξης «απόσταση» σε σχέση με την κυριολεκτική σημασία της. Το φευγιό λοιπόν ήταν αναμενόμενο.

Βέβαια, απαραίτητη προϋπόθεση για την εννοιολογική μετονομασία της λέξης ήταν η σταδιακή κατάργηση όλων εκείνων των «εμποδίων» που θα φρέναραν την ανάπτυξη της απαραίτητης ταχύτητας για την επίτευξη του εγχειρήματος.

 

Η νέα τάξη πραγμάτων

Σταδιακά λοιπόν υποχωρεί - σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, η χρήση των διαβατηρίων σαν του απαραίτητου οχήματος για το πέρασμα ενός προσώπου από μια χώρα σε άλλη. Τα σύνορα μεταξύ των κρατών γίνονται αόρατα. Και βέβαια η ελευθερία του περάσματος δεν περιορίζεται μόνο στους ταξιδιώτες. Γρήγορα επεκτείνεται στις επιχειρήσεις, στα κεφάλαια, στις αντιλήψεις, στη μόδα, στις συνήθειες και τον πολιτισμό. Έσχάτως δε και στις καιρικές συνθήκες.

Το χωριό μας λοιπόν αρχίζει τα εύκολα πάρε δώσε με τα διπλανά και μέσω της θεωρίας του ντόμινο έμμεσα γνωρίζεται με τόπους, διαφορετικούς ίσως και ελκυστικούς!

Το εισιτήριο για το φευγιό

Μέρος της νέας γενιάς δεν αγόρασε το εισιτήριο του φευγιού της. Κάποιοι της το προσέφεραν..

Τα ταξίδια είναι πλέον τόσο εύκολα και συχνά που δεν αργεί η δημιουργία του μεγάλου χωριού. Το καταστατικό του ανέφερε για σκοπό: την ανάπτυξη, την ευημερία, τις νέες σχέσεις, τη νέα εποχή, το γενικό καλό! Βέβαια, μέσα στα χρόνια υπήρξαν αρκετές τροποποιήσεις του  καταστατικού...

 

Η Ελλάδα μέσα στα νέα δεδομένα

Ο τόπος μας λοιπόν – η Ελλάδα, ευρισκόμενη στα νέα σαλόνια υιοθετεί τις κατάλληλες συμπεριφορές για να μπορέσει να σταθεί ισότιμα και με αξιοπρέπεια σε σχέση με τους υπόλοιπους καλεσμένους! Αλλάζει σε πολλά. Νέες συνήθειες και λογικές. Νέα επιχειρηματικά σχήματα και πρόσωπα. Νέες λογικές management και επιχειρησιακής ηθικής. Νέα ατμόσφαιρα!

Ασφαλώς αν το νέο είναι κοντά ή μακριά από την έννοια του καλύτερου είναι αποτέλεσμα ανάλυσης του κάθε διαφορετικού εγκεφάλου και βεβαίως είναι απόλυτα σεβαστή η κάθε κατάληξη της σκέψης του.

Σε αυτό το καθεστώς - της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας -  ένα από εκείνα τη λογική των οποίων δυσκολεύομαι να αντιληφθώ είναι και η πρόσφατη ευκολία στοχοποίησης  και  εκτόξευσης ατυχών χαρακτηρισμών προς ένα μέρος της νέας γενιάς που αποφασίζει να ζήσει στο διπλανό χωριό. Μια γενιά που χωρίς να τη ρωτήσουν της αφαίρεσαν την ταυτότητα, τα χαρακτηριστικά, το όραμα, την προοπτική της ντόπιας δημιουργίας, με αναγκαστική συμμετοχή σε ένα πολιτισμένο διάλογο, ενώ παράλληλα τη φόρτωσαν με οικονομικά (και όχι μόνο) βάρη, που δεν δικαιούται.

Ας είναι λοιπόν ορισμένοι περισσότερο προσεκτικοί στους χαρακρητισμούς τους γιατί μέρος της νέας γενιάς δεν αγόρασε το εισιτήριο του φευγιού της. Κάποιοι της το προσέφεραν..

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Η θριαμβολογία της απουσίας του λόγου

Μέχρι το Eurogroup της προηγούμενης Δευτέρας το κοινό χαρακτηριστικό της εκάστοτε «συμφωνίας» ήταν το ναι (από την πλευρά μας) της αποδοχής των προ-απαιτούμενων για την ύπαρξη συμφωνίας! Η λέξη ναι, άγνωστοι γιατί, συνοδεύεται εσχάτως από μια θριαμβολογία για το αποτέλεσμα!

Βεβαίως η λέξη συμφωνία, συνήθως προϋποθέτει, το ξεκίνημα δύο πλευρών από διαφορετικά «θέλω» και μέσω επικοινωνίας και διαπραγματεύσεων τη «σύγκλιση» τους σε ένα αποτέλεσμα που δεν χαρακτηρίζεται καταστροφικό ή υποτιμητικό για μια από τις δύο πλευρές. Ένα τέτοιο βέβαια ενδεχόμενο χαρακτηρίζεται καλύτερα από τον όρο αποδοχή ή υποταγή.

Θριαμβολογία εκ νέου..

Την προηγούμενη Δευτέρα πρωτοτυπήσαμε πάλι! Αποδεχτήκαμε τους όρους του νέου παιχνιδιού πριν καν συμφωνήσουν μεταξύ τους τα δυνατά μέρη του deal. Και αρχίσαμε λοιπόν τα προ – πανηγύρια μια και είμαστε fun γενικώς των πανηγυριών. Αργότερα όμως διαφωνήσαμε, δεν δεχτήκαμε αυτή τη φορά το menu που αναγκαστικά μας προσέφεραν. Και αυτό γιατί απλά δεν υπήρχε menu! Οι chef βλέπετε είχαν διαφορετικές γαστρονομικές προσεγγίσεις.

Είναι περισσότερο από λυπηρό ότι εκτός από τη χαμένη έννοια των λέξεων μας χαρακτηρίζει γενικά η απουσία. Και ασφαλώς δεν αναφερόμαστε στην φυσική παρουσία μας σε ένα χώρο διαπραγματεύσεων, αλλά στην ανυπαρξία της πραγματικής παρουσίας του λόγου ή της επιχειρηματολογίας μας.

Ασφαλώς δεν είμαστε ο «δυνατός» της παρέας, αλλά εμείς διαλέξαμε αυτή τη συντροφιά! Όπως επίσης εμείς επιλέξαμε την «ενδυματολογική» εμφάνιση μας στις συγκεντρώσεις του group. Και πράγματι, άλλοτε ήταν πρωτότυπες (δεν λέω), άλλοτε ντεμοντέ, άλλοτε επαναστατικές (εξ αποστάσεως) και άλλοτε απλά αποδεκτές από τον οικοδεσπότη. (Τι ακριβώς προσπαθούμε και με ποιο τρόπο)

Επιστρέφοντας την κάθε φορά από το party (πίσω στην πατρίδα) μεταφέραμε ενθουσιασμό, και ατμόσφαιρα επιτυχίας (Πρωτογενές πλεόνασμα ~ Πανηγυρισμοί, απογοητεύσεις και ερωτηματικά)! Επιτυχίας σε τι; Για ποιόν; Και με ποια μετάφραση της λέξης;

Μας είναι δύσκολο να αντιληφθούμε σαν συστατικά της επιτυχίας το ξεπούλημα, την φτωχοποίηση, την παρακμή, την έλλειψη οράματος, την υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου, τον διχασμό, την πόλωση, την απουσία λόγου, την εκνευριστική αλλοίωση της πραγματικότητας, και  τη χαμένη αίσθηση της πραγματικότητας (Απύθμενη ύφεση).

Το προηγούμενο cocktail εμπλουτίζεται, ατυχώς καθημερινά, και με νέα συστατικά που μεταφέρουν την παταγώδη αποτυχία εκτός από το οικονομικό, και πολιτικό επίπεδο και σε επίπεδο ήθους και χαιρεκακίας.

Όλα τα προηγούμενα μας λυπούν. Το τελευταίο μας απογοητεύει.

ΝΕΑ μέτρα και αντίμετρα.. αλλά «χωρίς» αναφορά σε ΝΕΑ κουλτούρα.

Και βέβαια το κάθε νόμισμα έχει πάντα δύο όψεις με αποτέλεσμα να μην βλέπουμε απαραίτητα όλοι μας την ίδια του πλευρά. Έτσι ακριβώς και ο καθρέπτης που βρίσκεται μεταξύ δύο ανθρώπων δεν τους «επιτρέπει» να συμφωνήσουν ότι πρόκειται περί καθρέπτη μια και ο ένας δεν βλέπει το είδωλο του χώρου. Νέα μέτρα και αντίμετρα λοιπόν, αλλά και διαφορετικές απόψεις γι΄αυτά.

Ανάλογα, το αισιόδοξο ή όχι του χαρακτήρα, είναι εκείνο που χαρακτηρίζει ένα (όχι πλήρες υγρού) ποτήρι σαν μισό γεμάτο ή μισό άδειο.

μισό γεμάτο ή μισό άδειο

Μισό γεμάτο ή μισό άδειο ποτήρι;

Κάποιες αντίστοιχες «λογικές» κριτικής και αποκωδικοποίησης κυκλοφορούν τις τελευταίες μέρες σχετικά με την συμφωνία (..) με τους θεσμούς που θα οδηγήσει στο κλείσιμο της δεύτερης αξιολόγησης.  Οι απόψεις  όμως (σχεδόν) πάντα διίστανται!!!

Το δικαίωμα στη «μετάφραση»

Είναι ασφαλώς αναντίρρητο δικαίωμα του καθενός η ελευθερία της σκέψης ώστε να καταλήξει σε εκείνο τον χαρακτηρισμό που θεωρεί ότι είναι αντιπροσωπευτικός για αυτή τη συμφωνία (..)

Εμείς, σαν θεατές

της νέας ατμόσφαιρας που δημιουργήθηκε μετά το επικείμενο κλείσιμο της αξιολόγησης Πανηγυρισμοί, Απογοητεύσεις και Ερωτηματικά παρατηρούμε: την άνοδο του γενικού δείκτη του ΧΑΑ, την μείωση του spread των Ελληνικών ομολόγων σε σχέση με τα Γερμανικά. Ακούμε για αντίμετρα στην περίπτωση επίτευξης πρωτογενών πλεονασμάτων της τάξης του 3,5 % για τα έτη 2019 και 2020. Εμφανίζεται στο χάρτη «δρόμος» για τη μείωση του χρέους. Αισθανόμαστε κάποιους ευχάριστους για τα αυτιά μας ήχους μια και κάποια αχτίδα φωτός γίνεται ορατή στο βάθος του τούνελ της 8ετους και πλέον ύφεσης.

Και ξαφνικά

το νόμισμα αλλάζει όψη και μας επισημαίνει ότι: Τα 35 – 40 χρόνια εργασιακού βίου φαίνεται ήταν λίγα (..) για να εξασφαλίσουν μια αξιοπρεπή σύνταξη. Η ήδη μειωμένη, θα υποστεί νέες μειώσεις. Τα σημερινά εισοδήματα και μισθοί εμφανίζονται ιδιαίτερα «υψηλά» και πρέπει στην πραγματικότητα να μειωθούν περαιτέρω μέσω αύξησης του αφορολόγητου ορίου. Ενώ στην ίδια χρονική περίοδο ο ένας στους τρεις Έλληνες ακροβατεί με τα όρια της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού η φτωχοποίηση του σήμερα.

Νέα αλλαγή

της θέσης μας (μπροστά ή πίσω από τον καθρέπτη) και νέος αντίλογος – προτροπή: Λίγη υπομονή ακόμα. Έρχονται αντίμετρα. Επιδοτήσεις ενοικίου, επέκταση σχολικών γευμάτων, μειώσεις φόρου επιχειρήσεων και ΕΝΦΙΑ, μειώσεις της συμμετοχής των ασφαλισμένων στα φάρμακα. Κάτι σαν ενεργοποίηση της κοινωνικής πολιτικής!

Και η απάντηση

δεν αργεί: ΘΑ υπάρξουν τα αντίμετρα ΑΝ πετύχουμε τα συγκεκριμένα πρωτογενή πλεονάσματα. Και ΑΝ δεν…τότε ΔΕΝ υπάρχουν αντίμετρα, αλλά μας μένουν τα νέα  μέτρα λιτότητας και η οικονομία με αυτά δεν θα ξεφύγει της ύφεσης. Θα ξεπουλήσουμε και τα υπόλοιπα περιουσιακά μας στοιχεία και δεν θα αναγνωρίζουμε πλεόν ούτε εμάς, ούτε τη χώρα μας.

Αυτό το παιχνίδι του λόγου με τον αντίλογο, αυτή η κόντρα της μιας με την άλλη όψη του καθρέπτη ή του νομίσματος, αυτή η οπτική του μισό γεμάτου ή μισοάδειου ποτηριού, μπορεί εύκολα να «απαιτήσει» πολλές σελίδες για να πλησιάσει στο τέλος.

Τα «συμπεράσματα» της μετάφρασης

Πρέπει όμως κάπου να καταλήξουμε. Και η κατάληξη αφορά τόσο πολιτικές όσο και οικονομικές αποφάσεις, που είναι απαραίτητο να ληφθούν με γνώμονα ΚΑΙ τον κοινωνικό ιστό.

Νέα κουλτούρα

Ένα ΝΕΟ προσανατολισμό στην οικονομία με μια ΝΕΑ πολιτική κουλτούρα

Στον πρώτο τομέα, αυτόν της πολιτικής,  δεν έχουν θέση (στη νέα εποχή που θέλουμε να ζήσουμε) ξύλινα λόγια, μικροπολιτικές λογικές, λόγοι που ειπώθηκαν μόνο για να ακουστούν, ανεκπλήρωτες υποσχέσεις, και προσέγγιση του πολίτη παραμένοντας χιλιόμετρα μακριά του. Αναζητείται ΝΕΑ πολιτική κουλτούρα!

Στη σφαίρα της οικονομίας δεν στερούμεθα καλών οικονομολόγων ικανών να διακρίνουν το απαραίτητο της ύπαρξης δομικών αλλαγών και μεταρρυθμίσεων. Γνωρίζουν πολύ καλά ότι η όποια ελάφρυνση του χρέους από μόνη της δεν θα καταστήσει το χρέος βιώσιμο μακροχρόνια. Είναι απαραίτητο να δοθεί συμπληρωματικά έμφαση στα δυνατά σημεία της οικονομίας, στην εξωστρέφεια και στην ανταγωνιστικότητα. Στην αξιοκρατία. Στη βελτίωση της παραγωγικότητας ιδιωτικού και δημόσιου τομέα, στη μείωση της φοροδιαφυγής. Χρειάζεται ΝΕΟΣ προσανατολισμός της οικονομίας!

Στην κοινωνική διάσταση δεν πρέπει να αγνοήσουμε την έντονη αλλαγή ρόλων, και στρωμάτων που έχει συντελεστεί τα τελευταία 8 χρόνια. Δυστυχώς η νέα κοινωνική πραγματικότητα «μάλλον» δεν σκιαγραφεί ένα καλύτερο σήμερα ή αύριο σε σχέση με το χθες. Η κοινωνία έχει φθάσει στα όρια της αντοχής της, και αυτό είναι ορατό μέσα από μεμονωμένες (επί του παρόντος) αντιδράσεις. Μοιάζει με ένα ελατήριο σε κατάσταση μέγιστης συσπείρωσης. Και είναι γνωστός ο τρόπος «αντίδρασης» στο μετά αυτής της κατάστασης.

Με «οδηγό» τα συμπεράσματα

Ευχή μας φυσικά είναι η χώρα μας να πετύχει εκείνους τους ρυθμούς ανάπτυξης που σύντομα θα την βγάλουν από τα προγράμματα των μνημονίων που η ίδια «κατάφερε» να μπει.

Θέλουμε να πιστεύουμε ότι η Ελλάδα, από την πρώτη κιόλας συνάντησή της με τη νέα εποχή, θα εμφανιστεί πιο «μορφωμένη» οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά.

Κάτι δηλαδή σαν απόδειξη ότι η πολύ επίπονη εμπειρία που όλοι αποκτήσαμε πράγματι  μας δίδαξε, μεταξύ άλλων, το πόσο εύκολα χάνεται κάτι που άκοπα ή ψεύτικα εμφανίστηκε σαν επίτευγμα..

Ευελπιστούμε ότι οι ανούσιες κονταρομαχίες - παρελθοντικής λογικής όπως και οι ομιλίες του μπαλκονιού θα τερματιστούν. Στη θέση τους θα εμφανιστεί μια νέα πολιτική κουλτούρα, όπου τα όποια μέτρα και αντίμετρα θα οδηγήσουν στην ανόρθωση της χώρας.

Μιας χώρας, που είναι ατυχώς γνωστό, ότι στην ουσία υποθηκεύσαμε την περιουσία της. Τουλάχιστον ας μην «υπογράψουμε» και την αλλαγή του ονόματός της…

 

 

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το